Kısaca: 3-6 yaş için en kolay başlangıçlar yüzme-batma, karbonat ve sirke, renkli süt ve yürüyen su deneyleridir. Hepsi mutfaktaki malzemeyle yapılır, her deneyi bir yetişkin yönetmelidir.
10 deneyin listesi
| Deney | Ana malzeme | Süre | Ne gösterir? |
|---|---|---|---|
| Yüzüyor mu, batıyor mu? | Su, ev eşyaları | 15 dk | Yüzme ve batma |
| Köpüren yanardağ | Karbonat, sirke | 10 dk | Gaz çıkışı |
| Renkli süt | Süt, gıda boyası, deterjan | 10 dk | Yüzey gerilimi |
| Yürüyen su | Bardak, kâğıt havlu, boya | Birkaç saat | Kılcal hareket |
| Yüzen yumurta | Haşlanmış yumurta, tuz | 10 dk | Yoğunluk |
| Yağ ve su | Yağ, su, boya | 10 dk | Karışmayan sıvılar |
| Sert mi, sıvı mı? | Nişasta, su | 20 dk | Basınçla değişen akış |
| Zıplayan kâğıtlar | Plastik cetvel, kâğıt | 5 dk | Statik elektrik |
| Gölge oyunu | El feneri, oyuncak | 15 dk | Işık ve gölge |
| Filizlenen fasulye | Kuru fasulye, pamuk | 1 hafta | Bitkinin büyümesi |
Başlamadan önce güvenlik
- Bir yetişkin yönetsin. Malzemeyi siz hazırlayın, çocuk uygulasın.
- Hiçbir şeyi tatmayın. Sirke, deterjan ve boyalı karışımlar içilmez. Çiğ kuru fasulye de yenmez.
- Küçük parçalara dikkat edin. 3 yaşından küçük çocuklar küçük parçalarla boğulabilir. Kuru fasulye ve kâğıt parçalarını bu yaş grubuna vermeyin.
- Bu listede balon yok. 8 yaş altındaki çocuklar şişirilmemiş ya da patlamış balonla boğulabilir. Balonlu bir deney yaparsanız gözetimsiz bırakmayın, parçaları hemen toplayın.
- Mıknatıs ve düğme pil kullanmayın. Yutulursa çok tehlikelidir.
- Kapalı kapta denemeyin. Karbonat ve sirke gaz üretir, karışımı asla kapağı kapalı şişeye koymayın.
1. Yüzüyor mu, batıyor mu?
Malzeme: Geniş bir kap su, tahta kaşık, metal kaşık, elma, çakıl taşı, mantar tıpa.
Yapılışı: Her nesneyi suya koymadan önce sorun: "Sence yüzer mi, batar mı?" Tahminleri ikiye ayırın, sonra deneyin.
Neden oluyor? Bir cisim boyutuna göre sudan hafifse yüzer, ağırsa batar. Bu yüzden koca elma yüzerken küçük çakıl batabilir. "Büyük olan batar" fikrini çocuk kendi gözüyle çürütür.
2. Köpüren yanardağ
Malzeme: Geniş bir tepsi, bardak, 2 çorba kaşığı karbonat, yarım bardak sirke, isteğe bağlı gıda boyası.
Yapılışı: Bardağı tepsiye koyun, karbonatı içine atın. Sirkeyi yavaşça dökün. Yüzünüzü bardağın üstüne yaklaştırmayın.
Neden oluyor? Karbonat ve sirke tepkimeye girer, gaz oluşur. Köpük bu gazın kabarcıklarıdır.
3. Renkli süt
Malzeme: Düz bir tabak, tam yağlı süt, birkaç renk gıda boyası, kulak temizleme çubuğu, bir damla bulaşık deterjanı.
Yapılışı: Tabağa süt dökün, boyadan birkaç damla ekleyin. Çubuğun ucunu deterjana batırıp sütün ortasına dokundurun.
Neden oluyor? Deterjan sütün yüzey gerilimini düşürür, boya yüzey geriliminin yüksek olduğu yere doğru hareket eder. Renkler dans ediyor gibi görünür.
4. Yürüyen su
Malzeme: Üç bardak, gıda boyası, kâğıt havlu.
Yapılışı: Soldaki ve sağdaki bardağa su doldurup farklı renk boya katın, ortadaki boş kalsın. Kâğıt havluları şerit yapıp bir ucunu dolu bardağa, diğer ucunu boş bardağa sarkıtın. Birkaç saat sonra bakın.
Neden oluyor? Su, kâğıdın liflerindeki dar boşluklarda yukarı doğru çekilir. Buna kılcal hareket denir, ağaçlar da suyu benzer şekilde taşır. Yavaş bir deneydir, bir gece beklemek gerekebilir. Bardaklardaki su seviyesi eşitlenince akış durur.
5. Yüzen yumurta
Malzeme: İki bardak su, birkaç çorba kaşığı tuz, haşlanmış yumurta.
Yapılışı: Yumurtayı önce düz suya koyun, batışını izleyin. İkinci bardağa tuzu karıştırıp yumurtayı oraya koyun. Yüzmezse biraz daha tuz ekleyin. Bu deneyde çiğ yumurta kullanılmıyor, ellerinizi yine de yıkayın.
Neden oluyor? Tuz, suyu daha yoğun yapar. Yoğunluğu arttıkça su, yumurtayı taşımaya başlar.
6. Yağ ve su karışır mı?
Malzeme: Şeffaf bardak, su, sıvı yağ, gıda boyası.
Yapılışı: Bardağı yarısına kadar su ile doldurun, üstüne yağ ekleyin. Boyayı damlatın, damlaların yağın içinden geçip suya inişini izleyin. Karıştırın, bekleyin, yeniden ayrılışını gözleyin.
Neden oluyor? Yağ ve su karışmaz, yağ daha hafif olduğu için üste çıkar. Su bazlı boya da suya karışır.
7. Sert mi, sıvı mı?
Malzeme: Geniş kap, 2 bardak mısır nişastası, yaklaşık 1 bardak su.
Yapılışı: Nişastaya suyu azar azar katıp elle karıştırın. Karışımı hızlıca sıkın, sonra avucunuzu açıp akmasına bakın. Bitince çöpe atın, lavaboya dökmeyin, gideri tıkayabilir.
Neden oluyor? Hızlı bastırınca sert, yavaş bırakınca sıvı gibi davranır. Bu yaşta "katı mı sıvı mı?" sorusu yeter, doğru cevap "ikisi de" olabilir.
8. Zıplayan kâğıtlar
Malzeme: Plastik cetvel ya da tarak, ince kâğıt parçacıkları, kuru saç ya da yün kazak.
Yapılışı: Cetveli saça ya da yüne birkaç kez sürtün, kâğıtlara yaklaştırın. Nemli havada sonuç zayıflayabilir, tekrar deneyin.
Neden oluyor? Sürtünme cetveli elektrikle yükler ve küçük parçaları kendine çeker. Kışın kazak çıkarırken duyulan çıtırtı da aynı şeyden olur.
9. Gölge oyunu
Malzeme: El feneri, küçük bir oyuncak, duvar, karanlık bir oda.
Yapılışı: Oyuncağı duvarla fener arasına koyun. Feneri yaklaştırıp uzaklaştırın. Sorun: "Gölge ne zaman büyüdü?"
Neden oluyor? Işık düz gider, oyuncağın kapattığı yere ulaşamaz. Oyuncak fenere yaklaştıkça gölge büyür.
10. Filizlenen fasulye
Malzeme: Şeffaf bardak, pamuk, kuru fasulye, su.
Yapılışı: Pamuğu ıslatıp bardağa koyun, fasulyeleri bardak kenarına yerleştirin ki görünsün. Aydınlık bir yere koyun, pamuğu nemli tutun. Her gün çocukla bir resim çizin. Fasulyeler yenmez, küçük çocuğun erişemeyeceği yerde durmalı.
Neden oluyor? Tohum nemle uyanır, önce kök, sonra gövde çıkar. Birkaç gün içinde değişimi görmeye başlarsınız.
Deneyi öğrenmeye çevirmek için
- Önce tahmin isteyin. "Sence ne olacak?" sorusu deneyin en değerli kısmıdır.
- Yanlış tahmini düzeltmeyin. "Hadi bakalım" deyin, sonucu çocuk kendi görsün.
- Tekrar ettirin. Bir şeyi değiştirip yeniden deneyin: Daha çok tuz, başka bir nesne.
- Çizdirin. Okuma yazma gerekmeden gözlem kaydı tutmuş olur.
Bu tür yaparak öğrenme yaklaşımı okul seçerken de işinize yarar. Ziyarette çocuklara ne yaptırıldığını görün: okul ziyareti kontrol listesi, Montessori okulu nasıl anlaşılır? ve çocuklar için atölye nasıl seçilir? yazıları yol gösterir. Evde bir başka oyun için anaokulu bilmecelerine, okul için İstanbul anaokullarına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Okul öncesi için en kolay deney hangisi?
Yüzme-batma deneyi. Bir kap su ve evdeki birkaç eşya yeter, tehlikeli bir malzeme gerektirmez.
Deneylere kaç yaşında başlanır?
Basit su oyunlarıyla erken başlanabilir. Bu yazıdaki deneyler 3-6 yaş düşünülerek seçildi. 3 yaşından küçükler için küçük parça içeren deneyleri atlayın.
Deney yaparken nelere dikkat etmeliyim?
Bir yetişkin gözetiminde yapın, malzemeleri tatmayın, gözle temastan kaçının, karbonat ve sirkeyi kapalı kapta karıştırmayın.
Evde malzemesiz deney yapılır mı?
Gölge oyunu ve yüzme-batma evde bulunan eşyalarla yapılır. Çoğu deney için mutfaktaki malzeme yeterlidir.
Deney sonuç vermezse ne yapmalıyım?
Sorun değil. "Neden olmadı?" sorusu da bir deneydir. Tuz miktarını ya da süreyi değiştirip birlikte yeniden deneyin.
Kaynak ve yöntem
Bu yazı 4 Kasım 2026'da hazırlandı. Deneyler yaygın ev deneyleridir, ölçüler yaklaşıktır. Bu yazı için her deney ayrı ayrı denenmedi, bu yüzden önce kendiniz bir kez deneyip sonra çocukla yapmanız iyi olur. Sonuç malzemeye ve havanın nemine göre değişebilir. Açıklamalar okul öncesi yaş için sadeleştirildi.